عسل واژه ای عربی است که به فارسی آن را انگبین گویند و آن عبارت از ماده ی شیرینی است که توسط زنبور عسل از شها گلهای گیاهان جمع آوری و پس از تغییرات لازم در سلول های مومی شانه های کندو ذخیره می شود. در تعریف جامع تری از عسل که در سال ۱۹۰۶ در آمریکا ارائه شده است، عسل را عبارت از ترشح مواد قندی درختان و شهد گل گیاهان دانسته اند که توسط زنبورداران عسل جمع آوری و تغییر می یابد و درون سلولهای قاب ذخیره می شود.
عسل محصول غذایی مفید و اکسیری پر ارزش طبیعی است که از قرنها پیش به عنوان عالی ترین و مقوی ترین غذاها شناخته شده و همچنین به واسطه ی ویژگی های شفابخش خود به عنوان دارو و درمان اکثر بیماری ها در بین تمام ملل کاربرد داشته است.
از نگاهی دیگر عسل یکی از هدیه های ارزنده و پرارزش طبیعت است که قرآن کریم از آن به عنوان «فيه شفاء للناس» (شفای مردم در آن است) یاد می کند. پیامبر گرامی اسلام (صلی الله عليه وآله وسلم) و ائمه معصومین (عليهم السلام) نیز در زمان حیات خویش بنا به روایات و احادیث متعدد از آن استفاده می نمودند و خواص شفابخش آن را در درمان انواع بیماری ها یادآور شده اند.
تردیدی نیست که اهمیت عسل در طب قدیم به مراتب بیشتر از حال حاضر بوده است. ابو علی سینا فیلسوف و بزرگ ترین شخصیت پزشکی ایرانی هزار سال پیش در کتاب قانون خود نسخه های زیادی بر پایه ی عسل و موم تجویز می کرد و همچنین بقراط حکیم پدر پزشکی و بنیان گذار طب یونانی حدود ۲۵۰۰ سال پیش در مورد اهمیت عسل چنین بیان داشته است هر دارویی نیز از مواد غذایی درست می شود و متقابلاً هر غذایی نیز جانشین دارو می گردد. عسل به این هر دو شرط جوابگوست. او به مقدار زیادی از عسل استفاده می کرده و در درمان اکثر بیماری ها از جمله زخم ها عسل تجویز می نموده است.
باستان شناسان معتقدند قبایل بدوی با جمع آوری عسل آشنا بوده اند. عده ای در برداشت عسل از وسایل دود کننده استفاده می کرده اند و عده ای برای داشتن عسل از الانه هایی که در صخره های تیز و مرتفع سنگی و در دره های عمیق قرار گرفته اند جان خود را به خطر انداخته اند. در بعضی از قبایل افرادی به طور منظم تنه ی تو خالی درختان را بررسی و و آنها را برای برداشت عسل علامت گذاری می کردند. عسل در زندگی روحانی اجتماعی و اقتصادی مصریان باستان نیز نقش مهمی بازی می کرده است. از حکاکی های به جا مانده در پرستش گاه ها و دخمه های مردگان چنین بر می آید که عسل در آن روزگار اهمیت ملی زیاد داشته است.
در پاپیروسها به اهمیت دارویی عسل اشاره شده و در بیشتر داروها مقداری شیر و عسل به کار می رفته است مصریان قدیم از نوعی کوشاب که از جو عسل و گندم تهیه می شده است به مقدار زیاد استفاده می کردند؛ زیرا الکل در دسترس آنها نبود. کتاب مذهبی یهودیان از سرزمین موعود چنین یاد میکند که در آن نهرهایی از عسل و شیر جاری است.
در کتاب انجيل مسیحیان از عسل به عنوان مظهر فراوانی و نعمت یاد شده و در طومار بحر الميت نیز از عسل نام برده شده است ولی از زنبورداری اثری نیست. در یونان باستان نیز عسل یکی از هدایای گرانبهای طبیعت انگاشته می شد. یونانیان چنین می پنداشتند خدایان چون خوراک بهشتی می خورند فنانا پذیر و ابدی گشته اند. آنها تصور می کردند عسل یکی از اجزای مهم این خوراک بهشتی است.
به طور کلی زنبور عسل همواره در طول تاریخ مورد احترام بشر بوده است. در تمام کتاب های آسمانی مانند قرآن کریم و کتاب مقدس در نوشته های قدیمی یونان و روم افسانه های کهن قوم اسلاو کتاب مقدس هندوان و… از زنبور عسل به عنوان یک حشره ی مفید و پرکار و از عسل به عنوان ماده ای نیروزا و شفابخش یاد شده و انجیل عسل را مظهر فراوانی و نعمت دانسته است. در قرآن کریم نیز از عسل به عنوان موهبت الهی و شفابخش یاد شده و حتی یک سوره به نام زنبور عسل (نحل) اختصاص یافته است:
«وَأَوْحَىٰ رَبُّكَ إِلَى النَّحْلِ أَنِ اتَّخِذِي مِنَ الْجِبَالِ بُيُوتًا وَمِنَ الشَّجَرِ وَمِمَّا يَعْرِشُونَ* ثُمَّ كُلِي مِنْ كُلِّ الثَّمَرَاتِ فَاسْلُكِي سُبُلَ رَبِّكِ ذُلُلًا ۚ يَخْرُجُ مِنْ بُطُونِهَا شَرَابٌ مُخْتَلِفٌ أَلْوَانُهُ فِيهِ شِفَاءٌ لِلنَّاسِ ۗ إِنَّ فِي ذَٰلِكَ لَآيَةً لِقَوْمٍ يَتَفَكَّرُونَ»
پروردگار تو به زنبور عسل وحى(الهام غریزی) کرد که از پاره ای کوه ها و از برخی درختان و از آنچه داربست(و چفته سازی) می کنند خانه هایی برای خود درست کن. سپس از همه میوه ها بخور و راه های پروردگارت را فرمانبردارانه بپوی(آنگاه) از درون(شکم) آن شهدی که به رنگهای گوناگون است بیرون می آید در آن برای مردم درمانی است راستی در این(زندگی زنبوران) برای مردمی که تفکر میکنند نشانه قدرت الهی است.
پیام ها
1- یکی از مأموریت های زنبور عسل تلاش و حرکت و انتخاب مسکن بر اساس غریزه ای است که خداوند در نهاد او قرار داده است به طور کلی رفتار حیوانات طبق فرمان الهی است که به صورت طبیعی و غریزی است(ثُمَّ كُلِي…)
2- نه تنها انتخاب مسکن و غذای حیوانات با هدایت الهی است، بلکه همه کارهای آنها راهی است که خداوند پیش رویشان گذاشته است (سُبُلَ رَبَّكَ …).
3-. در این آیات و آیهی ۶۶ سوره نحل، خداوند به دو مایه ی حیاتی و نوشیدنی که از حیوانات به دست میآید اشاره کرده است: یکی شیر و دیگری عسل.
4- در آیه ی ۶۷ این سوره نیز آمده است که انسان از میوه ها، نوشیدنی مست کننده می سازد (تَتَّخذونَ مِنْهُ سُكْراً ..) ، ولی حیوان از گلها و میوه ها عسل شفابخش میسازد.
5- در این آیه خداوند به زنبور عسل دستور خوردن میدهد، خوردنی ای همراه با هدف و مسئولیت. عسل، عصاره ی انواع میوه هاست (كُلى مِنْ كُلِّ الثَّمَرَاتِ….. )
۶. اعجاز خلقت این است که یک کارخانه ی عسل سازی در شکم حیوانی کوچک قرار داده شده است (يَخْرُجُ مِن بُطونها….)
7- عسل طبیعی به رنگهای مختلفی است (مُختلِفاً الوانه…..)
8- در گیاهان و گلها، خواصی درمانی است که از طریق عسل دردهای ما را درمان می کند. «فیهِ شِفاءٌ لِلنّاس» (ناگفته پیداست که ،عسل شفای بیشتر دردها ـ و نــه همه ی دردها – است بنابراین به صورت نکره «شفاء» آمده است.)
9- جالب اینکه دانشمندان از طریق تجربه به این حقیقت رسیده اند که زنبور هنگام ساختن عسل آن چنان ماهرانه عمل میکند که خواص درمانی و دارویی گیاهان کاملاً محفوظ میماند و به عسل منتقل می شود.
10- خانه سازی موم سازی و عسل سازی در کنار زهرسازی، توسط حیوان کوچکی مثل زنبور از نشانههای قدرت الهی است. «لَآيَة…»
با توجه به این آیه عسلهای گوناگون با خواص گوناگونی وجود دارد؛ مثل عسل گل سرخ، عسل گل، یاس عسل اکالیپتوس، عسل زیرفون و…. براساس نتایج پژوهشگران بهترین نوع عسل آن است که از شهد گلهای فراوان به دست آید. خداوند متعال در این آیه، با عبارت مِنْ كُلِّ الثَّمَرَاتِ به این نکته اشاره ی مستقیم دارد.
11- رنگ عسل بر حسب آنکه زنبور بر چه گل و میوه ای نشسته و از آن استفاده کرده، متفاوت است. رنگ عسل از بیرنگ تا زرد روشن، کهربایی قرمز و تیره، قهوه ای تیره، سفید خرمایی و گاهی مایل به سیاه متغیر است. عسل های سبز و آبی نیز دیده شده است تنوع رنگها علاوه بر اینکه گویای تنوع سرچشمه های به دست آوردن آن است تنوعی برای ذوقها و سلیقه ها به شمار می رود؛ زیرا امروزه ثابت شده است که رنگ غذا در تحریک اشتهای انسان مؤثر است. خداوند در این آیه این نکته را با عبارت «شراب مُختلف ألوانُهُ» بیان کرده است.
12- خداوند در این آیه عسل را برای انسانها لِلنّاس معرفی می کند. برای یک کندوی چند هزار نفری در تمام مدت سال تنها چند کیلو عسل کفایت می کند و هر زنبور عسل برای رفع گرسنگی اش کافی است روی دو یا سه گل بنشیند، در حالی که هر ساعت به طور متوسط روی دویست و پنجاه گل می نشیند و ۴ کیلومتر راه می پیماید. زنبورها در مدت کوتاه عمرشان چندین برابر غذای مورد نیاز خود را در کند و ذخیره میکنند. اگر باز هم به منابع قندی و شهد گل دسترسی یابند، دوباره آنها را ذخیره خواهند کرد؛ چون آنها تنها برای خود عسل تولید نمی کنند، بلکه برای سلامتی همه ی انسانها تلاش میکنند.
13- تمام این درسها و عبرتها برای کسانی است که اهل فکر و اندیشه باشند(لقوم يَتَفكرون) وگرنه افرادی هستند که در تمام عمر از عسل استفاده می کنند، ولی حاضر به چند دقیقه تفکر درباره ی آن نیستند خداوند متعال عسل را برای مردم شفا می داند و این امر را نشانه ی روشنی برای اندیشمندان می شمارد: «فيهِ شِفَاءٌ لِلنَّاسِ إِنَّ في ذلِكَ لَا يَةً لِقَوْمٍ يَتَفَكَّرُون».
امامان معصوم (ع) نیز در روایتهای گوناگون ارزش غذایی و خواص دارویی زیادی برای عسل بیان کرده اند. از امام صادق (ع) نقل شده است که پیامبر اسلام (ص) بسیار به عسل علاقه داشتند و فرموده اند: «عليكم بالشفاءِ مِن العَسَلِ وَ القرآن.» بر شماست که شفا را از عسل و قرآن بگیرید.
امام صادق (ع) فرموده اند: «ما استشفى النَّاسُ بِمِثْلِ شَرَبَةَ العَسَلِ مردم به چیزی جز مانند عسل درمان نمی شوند.
امام رضا (ع) از اجداد گرامی اش نقل کرده اند که رسول خدا (ص) فرمود: «إن يكُن في شَيْءٍ شفاء فَفِي شَرطة الحجام أو فى شربة العَسَلِ اگر در چیزی درمان باشد، در نیشتر حجامت گر یا شربت عسل است.
امام رضا (ع) از نیاکان گرامی اش و آنان از رسول خدا (ص) نقل فرموده اند که آن حضرت فرمود: لا تردوا شَرَبَةَ العَسَلِ عَلَى مَن أَتَاكُم بها. چنانچه کسی برای شما عسل هدیه آورد دست او را رد نکنید.
و باز هم از امام رضا (ع) چنین نقل شده است: «عسل شفای هر نوع بیماری است نوشیدن عسل در وقت ناشتا بلغم را قطع میکند صفرا را کاهش می دهد و ذهن را تقویت می کند.
